Leessnelheid in ondertitels: hoeveel tekens per seconde kan een kijker lezen?

Kort samengevat

Er is niet één getal. De gepubliceerde normen die tekens tellen, verschillen per taal, per publiek en per soort programma. De VRT, de Vlaamse openbare omroep, legt in haar Normen en instructies voor open ondertiteling een ideaal van 12 tekens per seconde vast. Netflix legt de grens voor titels voor volwassenen op 20 in zijn stijlgids voor Amerikaans-Engelse ondertitels. Ook het onderzoek geeft geen uitsluitsel. In de eyetrackingstudie Viewers can keep up with fast subtitles: Evidence from eye movements (PLOS ONE, 2018) begrepen kijkers ondertitels bij 20 tekens per seconde even goed als bij 12. Je huisstijl legt dus een doel vast per taal en per publiek, en toetst elke ondertitel daaraan.

Wat meet leessnelheid in een ondertitel?

Leessnelheid is het aantal tekens in één ondertitel, gedeeld door het aantal seconden dat die ondertitel in beeld blijft. Het resultaat noteer je in tekens per seconde.

De telregel doet ertoe. Netflix telt spaties en leestekens mee, en meet zowel elke ondertitel als het gemiddelde van het bestand, zoals zijn hulpartikel over het meten van leessnelheid uitlegt. Ook de VRT, de Vlaamse openbare omroep, telt spaties en leestekens mee, in sectie 8 van haar Normen en instructies voor open ondertiteling.

Een transcript heeft geen weergavetijd, dus ook geen leessnelheid. Een ondertitel wel. Dat verschil bespreken we in Een transcript is geen ondertitel.

Sommige documenten tellen woorden in plaats van tekens. De ondertitelrichtlijnen van de BBC geven een tempo in woorden per minuut. Dat deed ook de code van Ofcom voor toegankelijkheidsdiensten op televisie van januari 2017, en dat doet ook European Broadcasting Union Information I44 uit 2004. Het ondertitelbestandsformaat van de European Broadcasting Union kan zelfs een beoogd tempo in woorden per minuut opslaan, in een optioneel veld dat Tech 3350 (EBU-TT Part 1) definieert.

Waarom laat een cijfer in woorden per minuut zich niet zuiver omrekenen tussen talen?

Woorden zijn niet in elke taal even lang. Jan Pedersen schrijft dat een Engels woord gemiddeld vijf tekens telt, een cijfer dat hij ontleent aan Romero Fresco (2011), terwijl een Zweeds woord dichter bij zes ligt. Dat staat in The FAR model: assessing quality in interlingual subtitling, verschenen in The Journal of Specialised Translation. Hij schrijft dat tekens per seconde een omrekeningsprobleem meebrengt. Dat verschil van vijf tegen zes is volgens hem een kleinigheid naast de verschillen in hoe snel mensen lezen en hoe snel dialoog wordt ingesteld.

SUBTLE, de Britse vereniging van ondertitelaars, zet beide eenheden naast elkaar in haar aanbevolen kwaliteitscriteria voor ondertiteling. Ze raadt een gemiddelde aan van 12 tot 15 tekens per seconde, of 150 tot 180 woorden per minuut. Die koppeling is de aanbeveling van de vereniging. Het is geen omrekeningsformule.

Staat een klantspecificatie in woorden per minuut en lever je in meerdere talen, vraag dan per taal het cijfer in tekens per seconde.

Wat heeft het onderzoek eigenlijk gemeten?

Twee onderzoeksteksten beantwoorden die vraag elk op hun eigen manier. Ze meten ook verschillende dingen.

Pedersens zinnen over 15 en 16,5 tekens per seconde noemen niet de studie achter die cijfers. De 80 procent is zijn formulering.

Neem geen gemiddelde van de twee teksten. Pedersen schrijft over een aandeel van de tijd van de kijker. Szarkowska en Gerber-Morón maten een aandeel van de tijd dat elke ondertitel in beeld stond. Hun percentages liggen ook lager dan zijn 80 procent.

Aan de studie van 2018 namen 74 Engelse, Poolse en Spaanse kijkers deel, van 19 tot 42 jaar. Ze werden geworven via een pool van vrijwilligers aan een universiteit, via sociale media en via persoonlijke contacten, niet via een kijkerspanel van een omroep. Ze keken naar clips van ongeveer vier tot zes minuten met veel dialoog. Bij elke snelheid werden dezelfde clips gebruikt, dus de tragere versies waren sterker ingekort.

Wat doet een snelle ondertitel met kijken en begrijpen?

De twee teksten geven verschillende antwoorden.

Pedersen schrijft in The FAR model: assessing quality in interlingual subtitling dat er bij 16,5 tekens per seconde, als kijkers 80 procent van hun tijd aan het lezen van ondertitels besteden, in een speelfilm heel weinig aandacht overblijft voor de actie. Kijkers moeten dan kiezen tussen de ondertitels en de actie. Hij haalt andere auteurs aan voor kijkers die sommige ondertitels overslaan, en voor kijkers die halverwege een ondertitel stoppen met lezen. Hij schrijft ook dat veel tijd in de ondertitelzone minder een probleem is bij interviews of nieuws dan bij een speelfilm.

Szarkowska en Gerber-Morón stelden in Viewers can keep up with fast subtitles: Evidence from eye movements vast dat de snelheid het begrip niet veranderde. Bij snelle ondertitels besteedden mensen doorgaans ongeveer de helft van hun tijd aan de ondertitels en konden ze de rest aan het beeld besteden. De herkenning van scènes daalde niet bij een hogere snelheid. Het kijkplezier daalde niet bij een hogere snelheid als het geluidsspoor Hongaars was. Met een Engels geluidsspoor was het kijkplezier doorgaans hoger bij de snellere ondertitels. In het experiment met het Hongaarse geluidsspoor werden trage ondertitels ongeveer twee keer op drie herlezen, en snelle ondertitels ongeveer één keer op vijf. De absolute leestijd was het langst bij 12 tekens per seconde.

Kernpunt

Een snelle ondertitel neemt tijd weg van het beeld. Hoeveel dat de kijker kost, staat niet vast. Pedersen schrijft dat kijkers bij 16,5 tekens per seconde moeten kiezen tussen ondertitels en actie. Szarkowska en Gerber-Morón vonden geen verlies aan begrip bij 20 tekens per seconde.

Bronnen: The FAR model: assessing quality in interlingual subtitling; Viewers can keep up with fast subtitles: Evidence from eye movements

Welke limieten publiceren omroepen en platforms?

Elk cijfer hieronder hoort bij het document dat het vermeldt. Ook de eenheid verschilt. Sommige documenten tellen tekens, andere tellen woorden, en één geeft seconden per regel.

Woorden per minuut staan niet op deze schaal. De BBC, Ofcom en de European Broadcasting Union leggen in de documenten die hier worden aangehaald geen plafond in tekens per seconde vast.

Kernpunt

Geen enkele leessnelheid past bij elke ondertitel. De gepubliceerde cijfers die tekens tellen, lopen van 12 tot 20 tekens per seconde, en elk cijfer hoort bij een taal, een publiek en een soort programma.

Een paar dingen in die tabel lees je makkelijk verkeerd.

Het "tot" van Netflix is een plafond, geen doel dat elke ondertitel moet halen. Voor Engelse titels voor volwassenen ligt dat plafond op 20 tekens per seconde, niet op 17. Zeventien is de limiet voor Engelse titels voor kinderen en voor vertaalde Franse titels voor volwassenen. Noemt een specificatie 17 voor Engelse Netflix-leveringen voor volwassenen, toets dat dan aan de huidige stijlgids voor Amerikaans-Engelse ondertitels.

Geen van de documenten van de European Broadcasting Union die hier worden aangehaald, legt een plafond in tekens per seconde vast. Information I44 beschrijft de gangbare praktijk bij omroepen in 2004. Tech 3350 (EBU-TT Part 1) laat een bestand alleen een beoogd tempo in woorden per minuut vastleggen.

De huidige richtlijnen van Ofcom herhalen de 160 tot 180 woorden per minuut uit de code van januari 2017 niet. Ze vragen om ondertitels die lang genoeg in beeld blijven om gelezen te worden, zonder cijfer.

Ook de marktpraktijk loopt ver uiteen. In een enquête uit 2016 onder professionele ondertitelaars, het SURE survey report, Part 1: Subtitlers, meldden respondenten vereiste snelheden van 10 tot 24 tekens per seconde. De meest voorkomende waren 10, 12, 15, 16 en 17. Een aantal respondenten zei dat sommige klanten helemaal geen maximum opleggen.

Hoe legt een huisstijl zijn eigen doel vast?

Een huisstijl is de geschreven set ondertitelregels waarnaar je team levert, of je die regels nu zelf schreef of je klant. De documenten hierboven wijzen op drie dingen die het doel verschuiven.

Taal. Netflix legt de limiet apart vast in elke taalgids en behandelt die limiet als strikt, zoals zijn hulpartikel over hoe streng de leessnelheidsregels zijn zegt. De woordlengte verschilt per taal, zoals Jan Pedersen opmerkt in The FAR model: assessing quality in interlingual subtitling. Een regel in woorden per minuut heeft dus nog altijd per taal een cijfer in tekens per seconde nodig. De VRT laat 16 tekens per seconde toe voor ondertitels van Nederlands naar Nederlands, tegenover 14 voor snelle dialoog in vertaalde ondertitels, in haar Normen en instructies voor open ondertiteling.

Publiek. Netflix legt lagere limieten vast voor titels voor kinderen, zowel in de Amerikaans-Engelse als in de Franse (Frankrijk) stijlgids. De huidige richtlijnen van Ofcom voor toegankelijkheidsdiensten op televisie en on demand zeggen dat jonge kinderen trager kunnen lezen dan volwassenen. Ze vragen aanbieders ook rekening te houden met tragere lezers, onder wie sommige mensen met Britse Gebarentaal als eerste taal en sommige mensen met een cognitieve aandoening. De VRT waarschuwt voor te veel snelle ondertitels na elkaar, omdat dat het te moeilijk maakt voor kijkers, ook voor oudere kijkers en tragere lezers.

Genre. Volgens de ondertitelrichtlijnen van de BBC moeten nieuws, actualiteit en de meeste andere genres woordelijk zijn tot ongeveer 160 tot 180 woorden per minuut, en is daarboven enige redactie te verwachten. Ofcom noemt de pointe van een grap in comedy, quizprogramma's, snelle praatprogramma's, sport, nieuws en noodberichten als gevallen waarin synchronisatie, redactie en vertraging anders tegen elkaar worden afgewogen. European Broadcasting Union Information I44 zegt dat typische weergavetijden van het genre afhangen.

Schrijf de antwoorden op deze vragen op vóór de eerste levering:

• Tel je in tekens per seconde of in woorden per minuut, en tellen spaties en leestekens mee?
• Wat is de limiet voor elke taal die je levert?
• Is er een lagere limiet voor titels voor kinderen?
• Welke genres krijgen een eigen limiet of laten meer redactie toe?
• Geldt de limiet per ondertitel, voor het gemiddelde van het bestand, of voor beide?
• Wat moet de ondertitelaar doen als een ondertitel over de limiet gaat?

Hoe toets je ondertitels aan het doel?

Controleer elke ondertitel en het gemiddelde van het bestand. Netflix meet beide, volgens zijn hulpartikel over het meten van leessnelheid. Netflix vraagt vertalers binnen de limiet te blijven en de leessnelheidswaarschuwingen in zijn software Originator te gebruiken, in zijn hulpartikel over hoe streng de leessnelheidsregels zijn.

Los een te snelle ondertitel op door hem in te korten. De stijlgids voor Amerikaans-Engelse ondertitels geeft de voorkeur aan tekst reduceren, schrappen en inkorten, en beperkt afkappen tot gevallen waarin leessnelheid of synchronisatie een probleem is. De VRT vraagt de ondertitelaar te herformuleren of in te korten, maar geen stroef Nederlands of telegramstijl te schrijven alleen om het ideaal te halen, in haar Normen en instructies voor open ondertiteling. De VRT laat leestijd ook voorgaan op een shotwissel als de ondertitel anders moeilijk leesbaar zou zijn.

Houd rekening met wat een ondertitel moeilijker leesbaar maakt. In haar aanbevolen kwaliteitscriteria voor ondertiteling geeft SUBTLE extra tijd voor heel korte ondertitels, complexe zinsbouw en woordenschat, een plotse wijziging van positie of opmaak, en weinig contrast. Ze vermijdt ondertitels korter dan 1 seconde waar dat kan, en houdt het maximum op 6 seconden, met uitzonderingen zoals songteksten.

Zie een waarschuwing als een signaal voor een redacteur, niet als het oordeel. De ondertitelrichtlijnen van de BBC zeggen dat timing een redactionele beslissing is, en dat alleen oordelen op het aantal woorden in beeld een onaanvaardbaar grove aanpak zou zijn. Ook onderzoek van de BBC stelt een vast tempo in vraag. Met geluid en liplezen beschikbaar vond white paper WHP 306 van BBC Research and Development, The Impact of Subtitle Display Rate on Enjoyment Under Normal Television Viewing Conditions, een optimum van 171 woorden per minuut voor scrollende ondertitels en 177 voor blokondertitels. Het punt waarop de meeste ondertitelgebruikers in die studie ondertitels te snel zouden vinden, lag op 227 woorden per minuut voor scrollende en 242 voor blokondertitels. Het artikel How fast should subtitles be? van BBC Research and Development besluit dat richtlijnen ondertitelaars niet moeten opleggen om naar een specifiek tempo te redigeren.

Veelgestelde vragen

Boek een gratis demo

Wil je zien hoe Undertitle Engelse shows en films omzet naar Nederlandse ondertitels? We lopen het graag samen met je na.